Vrienden en vijanden

Twee Toepolevs – 95 ‘Bear’ bommenwerpers zijn volledig in overeenstemming met internationale richtlijnen en afspraken, maar zonder zich te melden, voornemens het Nederlands verantwoordelijkheidsgebied binnen te vliegen. Omdat ze zich niet netjes aanmelden zijn het onbevoegde binnendringers en die kunnen op een speciaal welkom rekenen. Echt onbevoegde binnendringers proberen zo’n ontvangst altijd te ontvliegen , maar in dit geval zijn de Russen al gewend aan de stennis al snappen ze er niets van. Twee F-16’s stijgen op van Leeuwarden of Volkel en lossen de Duitsers af totdat de Britten het overnemen. De piloten van straaljagers en bommenwerpers kennen elkaar inmiddels en zwaaien vanuit de respectievelijke cockpits vriendelijk naar elkaar. Spielerei. Toys for the boys. Verkwisting. De Russen zijn vijand en Polen, Duitsers, Nederlanders en Britten zijn vrienden.

‘Defensie - uitgaven moeten gezien worden als verzekeringspremie’, vertelt een straaljagerpiloot. ‘Je kunt je niet permitteren niet verzekerd te zijn. Die Russen zijn rare jongens. Ze willen waarschijnlijk alleen laten zien dat ze nog meetellen, maar je weet het maar nooit…..’ Misschien hebben Poetin en Medvedev niet meegekregen dat de Koude Oorlog voorbij is. Misschien gaan die twee bommenwerpers wel alles van Polen tot Engeland platgooien. Fantasie.

Het blijkt moeilijk zo niet onmogelijk om dit denken in termen van vriend en vijand te elimineren. Het jaagt ons weliswaar op enorme kosten en laat weinig ruimte om te nuanceren, maar wie niet voor ons is is nu eenmaal tegen ons. We moeten ons natuurlijk wel verdedigen en soms is de aanval de beste verdediging, of is dat altijd zo? Vooral de producenten van wapentuig hebben baat bij deze denkwijze. Als ze er niet al was zouden zij haar uitvinden. En natuurlijk werken er mensen in die industrie en bij de defensieapparaten en die allemaal werkloos maken is geen goed idee, toch? Vijanden vallen ons aan en vrienden helpen elkaar zich te verdedigen. Soms zit de vijand dichterbij dan gedacht, in eigen land of eigen huis. Soms verschuilt hij zich in een klooster, een kerk , een synagoge of een moskee. Soms in een regeringsgebouw of een krantenredactie, de bestuurskamer van een schoolgebouw of een fabriek. Overal ligt hij op de loer de vijand.

Papandreou en Berlusconi denken misschien: als je zulke vrienden hebt, heb je geen vijanden meer nodig. Zij worden door (een stelletje) vrienden van de kapitaalmarkt op hun knieën gedwongen. Dat presteerde vroeger , toen we nog democratieën hadden, alleen het volk of de maffia. De tijden veranderen. Het huis van Europa staat in de hens en democratisch blussen werkt nu eenmaal niet. Het stelletje probeert geld te lenen bij de Amerikanen, maar die hebben zelf niks meer behalve een grote mond, en de Russen en de Chinezen, die geld als bluswater hebben. Bij de voormalige vijand, het rode en gele gevaar. De behoefte aan kapitaal maakt van oude vijanden nieuwe vrienden en ontmaskert de echte vijanden, de banken en de wapenindustrie. Hoe kunnen we die tot vrienden maken? Misschien is dat wel de grote uitdaging voor onze toekomst.

Naïef idealisme gevraagd

De Amerikaanse Sarah Chayes woont en werkt sinds 2002 in Afghanistan.Susan Neiman voert haar in haar boek ‘Morele helderheid, goed en kwaad in de 21ste eeuw’(Ambo Amsterdam,2008) op als een van de voorbeelden van volwassen idealisten. De oorspronkelijke ondertitel van Niemans boek luidt: ‘A Guide for Grown-Up Idealists’. Ook Daniel Ellsberg ( Pentagon Papers ) en Bob Moses ( burgerrechtenbeweging USA ) behoren tot die voorbeelden. Mensen die een keuze gemaakt hebben. De keuze om niet cynisch te zijn, het allemaal wel te weten en dus alles maar te laten gebeuren. De keuze om zelf iets te doen. Om zich niet langer bij de neus te laten nemen door mensen, vooral politici, die niet gehinderd worden door al teveel historische belangstelling en niets leren van de vergissingen van het verleden. Door mensen die loyaliteit als hoogste deugd hebben. Help je vrienden en doe je vijanden kwaad als enig moreel voorschrift. Door mensen die werken met vijandbeelden, die in de meeste gevallen een grotere bedreiging suggereren dan werkelijk bestaat.

Tofik Dibi is een voorbeeld. Hij wil een debat in de Tweede Kamer over de gebeurtenissen van 22 juli op het eiland Utøya in Noorwegen en hoopt dat Wilders daaraan mee doet. Hij wil met dat debat, zo zei hij bij Knevel en Van den Brink, onze gezamenlijke vijanden identificeren. Terroristen, criminelen en niet goed functionerende politieagenten. Bolkestein gaf ook een staaltje van het volstrekte gebrek aan idealen. “Zelfs een klok die stilstaat, heeft twee keer per dag gelijk”,zei hij en realiseerde zich niet in welk web hij zelf gevangen zit. De politiek van het haalbare. Wars van enige, op idealen gebaseerde, toekomstvisie. Het federale Europa als vijand van nationale zelfzucht. En wij, schapen, laten ons op een hoop drijven.

De meeste mensen, zegt Sarah Chayes, delen een paar fundamentele aspiraties en waarden met elkaar. Zoals het recht om deel te hebben aan het opstellen van de regels aan de hand waarvan ze bestuurd worden. Het recht om bestuurders ter verantwoording te roepen. Toegang tot scholing en een redelijk gelijke welvaartsverdeling. Cultuurverschillen spelen daarbij een veel minder belangrijke rol dan wat mensen in de loop der tijd overkomen is.

Politici die elkaar versterkende mechanismen van geheimhouding en minachting cultiveren, ondermijnen de democratische praktijk. Ze houden mensen bewust onwetend en liegen hen wat voor. Vervolgens gebruiken ze de onwetendheid als argument om de problemen maar aan de politiek over te laten. Politici vinden politieke winst belangrijker dan het stoppen met doden. Gewone mensen worden bang gemaakt. Ze brengen zichzelf in verlegenheid als ze er iets van zeggen. Ze worden voor naïef en wereldvreemd uitgemaakt. In de hoek gezet als onwetend en dom. Het wordt de hoogste tijd dat we ons van de angst, het wantrouwen en de zelfzucht bevrijden. Dat we ons bevrijden van de angst om absurd te lijken en een domme indruk te maken, om uit het gelid te stappen en naïef genoemd te worden. Naïef idealisme is nodig voor onze toekomst.