De nudge en het libertair paternalisme

Een zetje. Dat heeft iedereen af en toe wel eens nodig. Nudge, las ik vandaag in de krant, is een organisatie die een duurzame samenleving dichterbij wil brengen. Een platform waar initiatieven genomen en handige tips gegeven worden. Jan van Betten, de oprichter, gelooft in heel veel druppels op een gloeiende plaat. Zonnepanelen voor de Vogelwijk in Den Haag. Flesjes bronwater vervangen door gewoon kraanwater. De pan met goed sluitende deksel van de gashaard nemen op het moment dat de pasta kookt en het gas brandt 7 tot 11 minuten korter, terwijl de pasta net zo lekker is. Alle kleine beetjes helpen. De gordijnen dicht en een trui aan in plaats van de verwarming hoger draaien.
Ik kwam ‘the nudge’ deze week nog in een ander verband tegen. Daniel Kahneman refereert in zijn vorig jaar uitgegeven boek ‘Ons feilbare denken’ aan de door Thaler en Sunstein geschreven internationale bestseller ‘Nudge’. De bijbel voor gedragseconomen. Hoe kun je econs en humans helpen de goede beslissingen te nemen zonder hun vrijheid in te perken. Dat kan door libertair paternalistisch op te treden. De overheid en andere instellingen hebben in die opvatting de mogelijkheid om mensen een nudge, een zetje, te geven bij het nemen van beslissingen die op lange termijn goed voor hen zijn. Econs zijn mensen die de kleine lettertjes van een overeenkomst wel lezen, Humans doen dat doorgaans niet. Gewetenloze bedrijven maken van die wetenschap gebruik en onttrekken wezenlijke informatie aan het zicht . Doorgaans gaat de overheid er bij haar wetgevende activiteiten van uit dat rationele mensen geen bescherming nodig hebben, want de relevante informatie wordt hun immers, zij het in uiterst kleine lettertjes, ter beschikking gesteld. Volgens ‘Nudge’ moeten bedrijven echter verplicht worden contracten op te stellen en aan te bieden die eenvoudig genoeg zijn om niet alleen door Econs, maar ook door Humans gelezen en begrepen te kunnen worden. Het bedrijfsleven verzet zich hiertegen met de argumentatie dat er minder winst gemaakt wordt als de klanten beter geïnformeerd worden!!!!!! Ze willen kennelijk liever uitblinken in het verdoezelen van belangrijke informatie dan door het maken van betere producten.
Het libertair paternalisme wordt volgens Kahneman inmiddels door links en rechts omarmd. De Britse regering heeft zelfs een speciale unit ingesteld die de realisatie van overheidsdoelstellingen eenvoudiger moet maken door de toepassing van gedragswetenschappelijke principes. Het ‘Behavioural Insight Team’, beter bekend als de ‘Nudge Unit’. Sunstein is door president Obama gevraagd om de leiding van het ‘Office of Information and Regulatory Affairs’ op zich te nemen. Hij laat in die positie allerlei regeringsinstellingen kennis maken met de lessen van psychologie en gedragseconomie. Waar het bedrijfsleven al lang geleden leerde om gebruik te maken van ons feilbare denken, maakt de overheid nu een inhaalslag. Zonder onze vrijheid in te perken krijgen we nu gedragswetenschappelijk verantwoorde zetjes. Het is maar dat u het weet.

Lessen uit Duitsland

Noordrijn- Westfalen(NRW) telt zo’n 18 miljoen inwoners en is daarmee qua inwoneraantal het grootste land in de Bondsrepubliek. Vier van de tien grootste steden van Duitsland liggen er. De rood-groene minderheidsregering is vorige week over de begroting gevallen. Geen enkele stem van de oppositie kreeg de regering van Hannelore Kraft, terwijl er de afgelopen twee jaar steeds wisselende meerderheden gevonden werden. In mei zijn er nieuwe verkiezingen. SPD en Groenen zijn optimistisch over de uitslag en verwachten samen verder te kunnen regeren, maar deze keer met een meerderheid. NRW is qua inwonertal iets groter als Nederland. Net als bij ons had het een minderheidsregering. Maar van een geheel andere signatuur. Wij blauw-zwart, zij rood-groen. Wat in NRW gebeurd is kan bij ons ook gebeuren. Als de PVV niet tevreden gesteld wordt valt Rutte over het extra bezuinigingspakket. Het CDA heeft bij monde van voorzitter Peerboom een aantal piketpaaltjes geslagen, vooral met betrekking tot het immigratiebeleid en de ontwikkelingshulp. De PvdA zal niet zo stom zijn nog een keer als bedrijfspoedel van VVD en CDA op te treden. Zeker niet nu Spekman aan het roer van de fractie staat en Samson sinds vandaag de nieuwe voorzitter is. Die moeten zich profileren en tegelijkertijd zijn ze doodsbenauwd voor nieuwe verkiezingen. Hoe goed de SPD het vlak over de grens ook doet, de PvdA bij ons dreigt ten onder te gaan, terwijl de SP het juist fantastisch doet. Ook al verkondigt Frans Timmermans dat die partij idealen van gisteren verkondigt, waarvan ze weet dat ze nooit werkelijkheid zullen worden. In NRW dreigen de liberalen ( onze VVD ) weggevaagd te worden, terwijl dat lot bij ons eerder de PvdA beschoren lijkt. Overigens regeert het Duitse CDA ( de CDU) op bondsniveau, net als bij ons met de Duitse VVD ( de FDP). Merkels CDU staat onder druk, net als het CDA bij ons en datzelfde geldt, in tegenstelling tot Nederland, voor de FDP. De liberalen staan in Duitsland, dat het economisch niet slecht doet, onder grote druk. De Duitse SPD lijkt bij dit alles garen te spinnen, terwijl in Nederland de SP, te vergelijken met de Duitse Linke dat vooral doet. Merkel en Rösler zullen met argusogen kijken naar wat er in mei gebeurt in NRW. Het is een beetje druk en grijs geworden in het politieke midden. En het dreigt nog drukker te worden nu het CDA heeft besloten terug te keren van het heilloze rechtsaf slaan, want aan de rechterkant van het politieke spectrum valt niets meer te halen. VVD, PvdA en CDA verdringen zich in het midden en worden links en rechts ingehaald door SP en PVV. In het midden lijkt het niet meer uit te maken op wie je stemt. In Duitsland zijn de centripetale krachten groter dan de centrifugale. De CDU heeft daar meer de rol van de Nederlandse VVD en er valt dus wat te kiezen. Een echte middenpartij is er niet. Wij polderen tot het bittere einde en veroorzaken daardoor teveel politieke mist in het midden, waardoor op de flanken de winst geboekt wordt en het midden steeds verder verzwakt. Dat is misschien wel een goede ontwikkeling, want er zal vanuit het midden opgeschoven moeten worden. Dat kan leiden tot meer duidelijkheid in en links en rechts van het midden, nieuw en helder geformuleerde idealen, waardoor de wind uit de zeilen van de flanken genomen wordt. Een minder verbrokkeld en duidelijker politiek landschap zou een zegen voor ons land zijn.

Nationaliteit

De Raad van State heeft de regering geadviseerd om geen punt te maken van de eventuele dubbele nationaliteit van in Nederland verblijvende personen en evenmin Nederlanders hun nationaliteit te ontnemen wanneer ze een andere aannemen. Niet dat dit advies veel uit zal halen, maar opmerkelijk is het desondanks. Het nut van beide maatregelen is volgens het adviesorgaan nergens aangetoond. Dat hoeft natuurlijk niet automatisch te betekenen, dat de voorgestelde maatregelen dat nut ook niet hebben. We hebben lang geloofd dat de aarde plat was, omdat niet aangetoond was dat ze rond of ovaal is en desondanks was en is ze dat. Het kan een kwestie van voortschrijdend inzicht zijn. Ik beschouw mijn nationaliteit als een toevallige verworvenheid. Ze is me bij mijn geboorte in de schoot geworpen. Ze geeft voor mij niet meer aan, dan dat ik toevallig op een bepaald stukje van deze aarde in de wereld geworpen ben. Alles wat daarna nog aan die toevallige nationaliteit gekoppeld wordt, wordt in mijn ogen al gauw gevaarlijk of op zijn minst een beetje eng, omdat ik mij eigenlijk een wereldburger voel. Ik zou veronderstellen, dat mensen die bewust voor een bepaalde nationaliteit kiezen gemotiveerd zijn om dat te doen. Door die keuze te maken geven ze toch al blijk van een versterkte band met het nieuwe plekje aarde waar ze, om wat voor redenen dan ook, terecht gekomen zijn. Het gedwongen verwerpen van de eerdere, toevallig verkregen nationaliteit voegt daar verder niets aan toe. Wie daar desondanks voor pleit is een wij – zij denker. Je moet helemaal bij ons willen horen en niets meer met die anderen te maken willen hebben. En als je voor die anderen kiest, wordt je er bij ons uitgegooid. Dan ben je het eenvoudigweg niet langer waard om een van ons te zijn, je bent deloyaal. Marokkanen en Argentijnen kunnen hun nationaliteit nooit verwerpen, omdat hun regeringen dat niet toestaan. Turken moeten in sommige gevallen eerst betalen, om hun niet vervulde militaire dienstplicht af te kopen. Eigenlijk is het van de gekke, dat een regering meent te kunnen of moeten bepalen welke nationaliteit ik wil hebben, omdat we de wereld opgedeeld hebben in min of meer toevallig tot stand gekomen nationale staten. Er zijn nog steeds nationale staten waar burgers niet zo maar uit kunnen als ze dat al zouden willen. Waarschijnlijk omdat de machthebbers er bang voor zijn dat iedereen zou vertrekken als hij de kans kreeg. Dat zegt niks over de nationale trots van die mensen, maar alles over de staat van de natie. Nationaliteit komt op die manier al gauw in de buurt van nationalisme en, zoals gezegd, dan wordt het wat mij betreft eng. Het liefst zou ik alle nationaliteiten die er maar zijn willen verwerven, me vrij over de wereldbol willen bewegen als ik daar behoefte aan voel en ik zou me echt gelukkig voelen als ik als wereldburger overal met open armen ontvangen word.

Geen paniek

De Duiste TV herbergt nog een aantal talkshows die de moeite van het bekijken en beluisteren meer dan waard zijn. Een daarvan is die van Markus Lanz, die binnenkort de nieuwe presentator van ‘Wetten das’ wordt. Hij had gisteren onder meer Silke Burmester als gast. Van haar verschijnt morgen het essay met de titel ‘Beruhigt euch!’ De titel doet, en dat is niet toevallig, sterk denken aan ‘Indignez-vous’ van Stéphane Hessel. Waar Hessel oproept om niet alles voor zoete koek te slikken wat ons, vooral door autoriteiten, voorgeschoteld wordt en ook onze verontwaardiging en ons engagement niet onder stoelen of banken te steken, roept Burmester ons op om de zaken vooral in het juiste perspectief te blijven zien. Dat is niet makkelijk in een tijd waarin de ene mediahype de andere met sneltreinvaart opvolgt. Het leven kost , volgens Burmester, al inspanning genoeg door alle waarschuwingen, ge- en verboden en must-haves, zoals die dingen genoemd worden door mensen die ze nodig denken te hebben. De druppel die de emmer over doet lopen is de media-aandacht voor bacteriën, virussen, sneeuwvlokjes, de eurocrisis en bommenleggers. Om van Wulf of de burgemeester van Zutphen , die al jaren weigert het zesde couplet van het Wilhelmus te zingen maar helemaal te zwijgen. Voor hij het weet zit hij bij Pauw en Witteman en is een nieuwe volksrel geboren. Wat vooral overkomt is het gevoel van onmacht waaraan de moderne mens overgeleverd is. De druk wordt alsmaar groter. Het kwaad dient bestreden te worden en het privéleven getwitterd. Kinderen moeten hoogbegaafd , het lichaam en de sex perfect zijn. De varkensgriep wordt door het globale dorp gejaagd en vanwege een sprookjeshuwelijk staat de tijd gewoon even stil. Kinderen klimmen tegenwoordig niet meer in bomen, tenzij die door TNO veilig verklaard zijn. Ouders lopen met de consumentengids in de hand door de speeltuin om te controleren of de speeltoestellen wel aan de voorschriften voldoen. Van muggen worden olifanten gemaakt , die elke neiging om zich af te schermen van mogelijke rampen en bedreigingen de bodem in stampen. Burmester stelt daar een aantal geruststellingen tegenover. Ze herinnert eraan dat de winter gewoonlijk 89 dagen duurt en dat sinds eeuwigen dage de mogelijkheid bestaat dat het dan sneeuwt. Vulkanen hebben de neiging zo nu en dan uit te barsten. We zouden blij moeten zijn dat sommige dingen in het leven nog gewoon zijn zoals ze horen te zijn. Zelfs een leven zonder ipad is mogelijk. Burmester brengt de dingen terug tot de juiste proporties, zet ze op afstand en rangschikt ze op een rationele manier. Geen paniek dus. Tot het volgende killervirus ……

Maastricht & Euregio, culturele hoofdstad 2018

Ik moet het nog even hebben over Maastricht Culturele Hoofdstad 2018. Het bidboek voor dit miljoenenproject is verleden week gepresenteerd. En vanochtend staat er een commentaar van Anya Niewerra, de directeur van de VVV Zuid – Limburg, in de krant. ‘Wir werden wer’ is de boodschap. En dat gaat er bij menigeen in onze provincie maar moeilijk in, bescheiden als we zijn. Concrete projecten bevat het bidboek nog niet, want dat mag niet. Het gaat in dit stadium vooral om het idee, de format, de onderliggende gedachte, de programmalijnen. Waarom Maastricht en niet Den Haag, Utrecht, Eindhoven ( Brabantstad) of Friesland ? Omdat, zo zei de voormalig burgemeester van Aken, Jürgen Linden, deze stad, deze regio, deze Euregio een ‘alleinstellungsmerkmal’ heeft. Maastricht doet het niet alleen, we doen het samen. Samen met Aken, Luik en Hasselt. Samen met de Deutschsprachige Gemeinschaft. Wij zijn immers één Euregio! We moeten weliswaar nog wachten tot 2018, maar dan gaat het toch echt gebeuren. Wat jarenlang niet gelukt is, omdat niemand het echt wilde en er alleen maar lippendienst aan de Euregio bewezen werd, gaat nu in een keer wel gebeuren. Tussen 2017 en 2019 wordt de Europese identiteit hier geboren. Wie gelooft wordt zalig. Proefregio voor Europa. Europa in het klein. Vergeet het maar, want het hemd is nog altijd nader dan de rok. Europa drijft eerder uit elkaar dan dat het naar een eenheid groeit. In het groot en in het klein. De regeringsleiders bijeen in Brussel kijken altijd eerst naar het eigen land. En datzelfde doen de gouverneurs en Regierunspräsidenten. Als we het bijvoorbeeld over de top technologie regio hebben wordt er vanuit Zuid – Limburg niet naar de RWTH in Aken gekeken maar naar Eindhoven. Hoezo Euregio? 8 miljoen bezoekers. Voor elke geïnvesteerde euro krijgen we er zes terug. Eindelijk die Duitsers eens de grens overtrekken en naar Zuid – Limburg halen. Misschien lukt het al met de Floriade en het Wereldkampioenschap wielrennen? Maar dat is slechts voor even. Nee, de grote klapper wordt Maastricht & Euregio 2018. Ik hoop van ganser harte dat het gaat lukken , maar tegelijkertijd ben ik uitermate sceptisch. Dat mag natuurlijk niet, want we moeten met zijn allen enthousiasme uitstralen om de titel binnen te halen. De onderliggende mindset deugt echter niet. Als puntje bij paaltje komt zijn wij geen Europeanen, laat staan wereldburgers, maar Limburgers en Nederlanders. Wij laten de Grieken net zo makkelijk vallen als we die Belgen maar klunzen vinden, waar geen afspraken mee te maken zijn en die Duitsers maar vormelijke stijve harken. Wat in de afgelopen kwart eeuw niet gelukt is, gaat waarschijnlijk ook tussen 2017 en 2019 niet lukken. En als we het niet worden, valt sowieso alles in duigen. Dan is de externe motivatie verdwenen en moeten we helaas constateren dat er van intrinsieke motivatie geen sprake is. Ik hoop al jaren, dat ik op dit punt ongelijk heb.

Zwitsers willen niet meer vakantiedagen

In Zwitserland is het referendum een vast onderdeel van het democratisch staatsbestel. De burgers spreken zich daar regelmatig over allerlei belangrijke en minder belangrijke kwesties uit. De uitslag is bindend en vormt nogal eens de basis voor nieuwe wetgeving. Wie erin slaagt om 125.000 handtekeningen te verzamelen kan een referendum afdwingen. Gisteren vond er in het land weer een volksraadpleging plaats. Over vijf onderwerpen werd het volk om een uitspraak gevraagd. Enige jaren geleden was de maximum prijs voor boeken losgelaten. Met een ‘Nee tegen te dure boeken’ probeerde een initiatiefgroep die maatregel terug te draaien. Dat is mislukt. Mislukt is ook het voorstel om een fiscaal gunstige bouwspaarregeling in het leven te roepen die het mensen mogelijk moest maken hun woning uiteindelijk te kopen. Ingestemd werd met een nieuwe regeling voor de bestemming van opbrengsten van kansspelen. Geslaagd is ook het initiatief om het bouwen van een tweede huis in Zwitserland moeilijker te maken. Het aantal vakantiewoningen mag in de toekomst per gemeente niet meer dan 20% van de woningvoorraad bedragen. Daarmee hoopt men verkwistend ruimtegebruik en toenemende belasting van het milieu tegen te gaan. De meest opmerkelijke uitspraak betrof het wettelijk verplichte aantal vakantiedagen. Op initiatief van de overkoepelende vakbondsorganisatie Travail Suisse werd voorgesteld dat aantal van vier weken ( 20 dagen) te verhogen naar 5 en uiteindelijk in 2018 6 weken ( 30 dagen ). De vakbonden betoogden dat de werknemers onder een steeds verder toenemende prestatiedruk lijden en daarom meer behoefte aan ontspanning hebben. De regering en de werkgevers stelden daar tegenover dat de langere vakantie miljarden zou kosten en ook tot een verlies van werkgelegenheid zou leiden. Met een tweederde meerderheid werd het voorstel van de vakbonden door de bevolking verworpen. Ik moest aan Brazilië denken. Daar boomt de economie en hebben de werknemers recht op 41 vakantiedagen. Hoe meer vakantiedagen hoe beter voor de economie zou je bijna denken. In Amerika bestaat helemaal geen recht op een minimum aantal vakantiedagen, terwijl de economie toch stevig onder druk staat. De Nederlanders hebben in Europa het laagste aantal wettelijk gegarandeerde vakantiedagen en economisch gaat het ons evenmin voor de wind. Er is waarschijnlijk geen lineair verband tussen economische groei en het minimum aantal wettelijke verplichte vakantiedagen. Het economisch gebouw is complexer en dat toont tegelijkertijd aan dat een referendum niet altijd een geschikt middel is , omdat eenvoudige antwoorden op complexe vragen niet mogelijk zijn.

Under cover boss

Bazen gaan under cover de werkvloer op. Daar worden TV - series van gemaakt. Ik zag ze in Nederland en Duitsland. Afgeknipte haren, aangeplakte snor, pruik. Ze willen weten wat er in hun bedrijven werkelijk aan de hand is. Ze willen weten of het beeld dat ze hebben overeenstemt met de werkelijkheid. Niks mis mee. En tegelijkertijd verontrustend. Weten ze dan niet wat er op de werkvloer speelt? Vrezen ze dat hun bureaubeeld afwijkt van de werkvloerwerkelijkheid? In hiërarchisch georganiseerde bedrijven blijkt het goede nieuws naar boven te gaan en het slechte naar beneden. De informatie wordt gefilterd. Aan de top is de werkelijkheid mooier dan op de werkvloer. Kennelijk krijgt een baas die een aangekondigd bezoek aan de werkvloer brengt een ander beeld te zien dan wanneer hij dat onaangekondigd of zelfs under cover doet. Raar maar waar. Dat beeld is overigens ook bekend uit de audits van kwaliteitsysyteemen, die veel tijd en energie van medewerkers kosten en vaak niet meer dan windowdressing zijn. Er zijn managementdenkers die beweren dat managen heel eenvoudig is. Ga naar de werkvloer en vraag wat er gedaan moet worden. Doe het vervolgens en je loopt een groot risico de goede dingen te doen. Wie achter een bureau voortdurend nieuwe structuren, processen en procedures zit te bedenken zonder voeling met de praktijk van alle dag loopt daarentegen een grote kans de plank mis te slaan. Dat komt nogal eens voor. Gary Hamel schreef dat management de minst efficiënte activiteit is in organisaties. Talloze managers besteden talrijke uren aan het overzien en beoordelen van het werk van anderen. Sinds we managers hoger zijn gaan waarderen dan professionals is er daarenboven ook nog eens sprake van managementinflatie. Het succes van die TV - series roept op zijn minst vragen op. De meeste deelnemende bazen krijgen meer respect voor wat medewerkers op de werkvloer elke dag (moeten) presteren en ontdekken dat het heel goed is om beter te luisteren naar de werkvloer. Open deuren? Kennelijk niet. De vrees bleek terecht en ze nemen zich voor het vaker te doen. In de winteruitgave van het blad Slow Management wordt het tomatenverwerkend bedrijf ‘Morning Star’ van Chris Rufer beschreven. Het heeft 40% van de Amerikaanse markt van de tomaat als halfproduct in handen, draait 350 miljoen omzet per jaar met 400 vaste medewerkers en 800 seizoenskrachten. Die medewerkers managen zich in hoge mate zelf. Dat leidt tot meer initiatief, grotere flexibiliteit, meer collegialiteit, betere oordeels- en besluitvorming en lagere kosten. Rufer gelooft heilig in zijn model van zelfmanagement. E medewerkers hebben niet alleen taken en verantwoordelijkheden, maar ook bevoegdheden. Dat lukt echter niet van de ene op de andere dag. Vooral het elkaar aanspreken op verantwoordelijkheden is niet altijd even gemakkelijk. Waar die confrontatie uit de weg gegaan wordt ligt het gevaar van middelmatigheid op de loer. Maar bedrijven waar de baas niet weet wat er op de werkvloer speelt, omdat de informatie gecoiffeerd wordt en uiteindelijk under cover moet gaan om achter de werkelijkheid te komen zijn per definitie middelmatig.