Monday, 13 June 2016

Onafhankelijkheidsdag

Op 12 juni vieren de Filipinos hun onafhankelijkheidsdag. Araw ng Kalayaan. Letterlijk betekent het 'Dag van de vrijheid'. De datum grijpt terug naar de eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring die Emilio Aguinaldo, de eerste president van de Filipijnen (van 1899 tot 1901) aflegde in 1898.

Geschiedenis in het algemeen en de Filipijnse geschiedenis in het bijzonder kent veel onduidelijkheden en interpretaties. Ze wordt ook nogal eens herzien als er nieuwe feiten aan het licht komen. Daarenboven is er veelal sprake van nationale vooringenomenheid. We kijken nu eenmaal vaak naar ons verleden door een gekleurde bril.

Officieel maakte de verklaring van Aguinaldo een einde aan de Spaanse bezetting, die in 1521 begonnen was. Maar intussen was ook de Spaans-Amerikaanse oorlog begonnen, die uiteindelijk eindigde met het Verdrag van Parijs, waarin de Amerikanen de Filipijnen van de Spanjaarden overnamen en betaalden voor de aangelegde infrastructuur. En die Amerikanen waren toen niet van plan de onafhankelijkheid van de Filipijnen te erkennen. Dat deden ze pas op 4 juli 1946. De vraag is derhalve hoe lang te Filipijnen onafhankelijk zijn. Is dat 118 jaar of 70 jaar?

Tot 1962 werd 'Araw ng Kalayaan' gevierd op 4 juli. President Macapagal besloot toen echter dat het 12 juni moest worden. Daarom niet getreurd. 4 juli werd vanaf 1962 'Dag van de Republiek' en 'Dag van de Amerikaans-Filipijnse Vriendschap'. We vieren de feesten hier zoals ze vallen.

Zo zijn er ook nogal wat nationale helden. De bekendste is Jose Rizal, die op 30 december 1896 door de Spanjaarden terechtgesteld werd. Maar er is ook Andres Bonifacio en er is Lapu-Lapu, de eerste die zich in 1521 tegen de Spaanse invasie verzette en daarbij Ferdinand Magellaan om het leven bracht. De feitelijke bezetting van de Filipijnen door de Spanjaarden werd daardoor een dikke veertig jaar vertraagd. Rizal en Bonifacio hebben hun eigen feestdagen en naar Lapu-Lapu is een stad en een vis (rode koraalbaars) vernoemd. Hij figureert verder op een munt en in de wapenschilden van de Nationale Politie en de brandweer.

    


Dit jaar besteedden ook Google en Facebook aandacht aan 'Araw ng Kalayaan'. Op de zoekpagina stond een jeepney ( het nationale openbaar vervoersmiddel) versierd met de Filipijnse vlag. Pikant detail was, dat Facebook in eerste instantie de vlag verkeerd om gebruikte. De Filipijnse vlag kent een blauwe en een rode band. In vredestijd hoort de blauwe band boven te zijn, terwijl in oorlogstijd de rode band boven komt. Het 'foutje' werd snel ontdekt, Facebook bood haar excuses aan en daarmee was de oorlog weer voorbij.





Friday, 10 June 2016

Overseas Filipino Workers (OFW)

De buurvrouw gaf gisteren een klein feestje. Haar echtgenoot is weer eens op bezoek. Al meer dan dertig jaar werkt hij in Wenen. Een van de meer dan tien miljoen OFWs (Overseas Filipino Workers). Feestjes vieren we hier normaalgesproken op straat. Een paar tafels en stoelen, eten en drinken, en heel vaak een karaoke installatie. Zingen kunnen bijna alle Filipinos. Kijk maar eens naar de 'Got talent', 'Voice of' en 'X-factor'- programma's. Helaas lijkt het erop dat de nieuwe president al dat zingen gaat verbieden. Teveel overlast.

De OFWs leveren een substantiele bijdrage ( 13,5%) aan het Bruto Nationaal Product van de Filipijnen. Per jaar maken ze officieel meer dan 20 miljard Amerikaanse dollars over. Het werkelijke getal ligt volgens schattingen van de Asian Bankers Association nog 30 tot 40% hoger.

In Ninoy Aquino International Airport (NAIA) zijn er zelfs speciale counters voor OFWs.


Ze sturen niet alleen geld naar huis, maar ook dozen gevuld met allerlei spullen. De zogenaamde Balikbayan boxes.



Recentelijk is de wetgeving aangepast nadat er rumoer ontstaan was over de manier waarop de douane (Bureau of Customs) omging met deze dozen. Ze werden bijna allemaal geopend. De OFWs dienden invoerrechten te betalen over de goederen  en regelmatig verdwenen er ook spullen. De douane staat hier bekend als een van de meest corrupte overheidsdiensten.



De nieuwe wet staat de OFWs toe om per jaar drie dozen met elk een inhoudswaarde van 150,000 pesos (ongeveer 3000 euro) naar huis te sturen zonder dat daarvoor invoerrechten verschuldigd zijn, mits de hoeveelheid goederen niet commercieel is en ze evenmin bestemd zijn voor ruilhandel, verkoop of verhuur. Tevens zijn de regelingen voor definitief terugkerende OFWs versoepeld. Afhankelijk van hoe lang een OFW in het buitenland gewerkt heeft mogen er nu tot maximaal 350,000 pesos (7000 euro) aan persoonlijke huishoudelijke bezittingen belastingvrij mee naar huis genomen worden.

Het grote aantal OFWs (ongeveer 10% van de bevolking) heeft ook een keerzijde. Veel kinderen groeien hier op zonder hun vader, moeder of beide. De familie en met name de grootouders (lola en lolo) spelen een belangrijke rol bij de opvang en opvoeding van de kinderen. Soms ook zijn de achterblijvende kinderen genoodzaakt om voor zichzelf te zorgen en dragen relatief jonge kinderen de verantwoordelijkheid voor hun broertjes en zusjes.

Onze buurman gaat eind dit jaar met pensioen en hoopt dan definitief terug te keren naar de Filipijnen.



Thursday, 9 June 2016

Joseph Robert B. Lu en zijn 'beulen'

De invloed van sociale media op verkiezingen is nooit zo groot geweest als nu. Voor- en tegenstanders van alle kandidaten vliegen elkaar met echte of fake accounts in de haren. Het is lastig om te bepalen welke boodschappen waar en welke complete verzinsels zijn. Misschien maakt dat voor de kandidaten ook niet zoveel uit. Voor hen geldt immers het aloude adagium dat het niet uitmaakt wat er over je gezegd wordt, als er maar over je gepraat wordt!
Het houdt niet op nu de verkiezingen achter de rug zijn.

Op Facebook gaat hier nu het verhaal rond, dat afgelopen week ene Joseph Robert Lu een negatief en agressief bericht aan het adres van de nieuwe president getwitterd zou hebben. Daarin zou hij gesteld hebben dat Duterte een stommeling en arrogant is. Een akelig mannetje, die president. Hij zou hem vermoorden en nodigde de president verder uit om man-tegen-man op de vuist te gaan. Op Twitter is meneer Lu onder zijn eigen naam niet te vinden. Een klein verder onderzoek levert op dat het oorspronkelijke bericht geplaatst zou zijn op @jetlu31. Een account dat volgens Twitter niet bestaat. Misschien is het recent verwijderd.

Enkele snuggere aanhangers van de president wisten vervolgens niet alleen de identiteit van meneer @jetlu31 te achterhalen, maar ook zijn adres. Ze verblijdden hem met een bezoek en 'dwongen' hem een video van iets meer dan 5 minuten op te nemen, waarin hij zijn verontschuldigingen aanbood. Het filmpje is te zien op: https://www.youtube.com/watch?v=DWfq8LdrR2U

Het filmpje doet onmiddellijk denken aan de beruchte ISIS-videos. Het slachtoffer op de voorgrond en daarachter een drietal mannen, waarvan er twee een zwart T-shirt met daarop de beeltenis van de president dragen. De drie mannen op de achtergrond zijn overigens goed herkenbaar. De ruimte, waarin de video opgenomen is lijkt eerder op een bedrijskantine dan op een huiskamer, maar dat terzijde.

U moet zelf maar uitmaken wat u ervan denkt. Maar ik geloof van het hele verhaal geen snars. Ik vermoed eerder, dat een aantal studenten een cynische grap uitgehaald hebben om het volk te waarschuwen voor wat hen te wachten staat tijdens de ambtsperiode van de nieuwe president. Zijn aanhangers hebben er al eerder blijk van gegeven niet gediend te zijn van kritiek op hun idool. Voor je het weet is deze 'grap' werkelijkheid!

Wednesday, 8 June 2016

Duterte en de Senaat

De nieuw gekozen President van de Filipijnen, Rodrigo Duterte, uitte tijdens de verkiezingscamapgne een dreigement in de richting van het Kongres (bestaande uit het 297 leden tellende Huis van Afgevaardigden en de 24 leden tellende Senaat). Dat dreigement kwam erop neer, dat als de dames en heren in de beide huizen van plan zouden zijn zijn politieke agenda te blokkeren hij de deuren van het Kongres op slot zou gooien en hen naar huis zou sturen. Waar zo'n uitspraak in menige demokratie toch wat stof zou doen opwaaien, bleef het rustig op de Filipijnen.

De machtige Senaat van het 17de Kongres telt 24 leden, waarvan de helft bij de onlangs gehouden verkiezingen is her- of gekozen. De partij van Duterte, de PDP-Laban (Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan) heeft welgeteld een (1) Senator. Dat is Senator Aquilino 'Koko' Pimentel III. Er lijkt dus aardig wat stuurmanskunst gevraagd te worden om tot een meerderheid te komen, die het beleid van de nieuwe President gaat steunen. Om de situatie nog gecompliceerder te maken is die enige PDP-Laban Seneator ook nog eens de gedoodverfde kandidaat voor het voorzitterschap van de Senaat. De situatie die zou ontstaan, dat de voorzitter van de Senaat geen enkele politieke bondgenoot in de Senaat heeft, kent zelfs in de Filipijnen geen precedent.

In de politieke cultuur van de Filipijnen is loyaliteit aan een partij een niet of nauwelijks bestaand fenomeen. Afhankelijk van hoe de politieke wind waait, wordt menig gekozen vertegenwoordiger in de richting van de macht geblazen. Dat gebeurt ook nu en het maakt het leven van de President een behoorlijk stuk eenvoudiger. Ze willen hier op de Filipijnen geen Amerikaanse toestanden.

Wat gebeurt er nu in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden? Op dit moment lijken zich in het Huis al meer dan 200 afgevaardigden achter de President te hebben geschaard. In de Senaat telt de partij van Duterte's 'running mate' Senator Alan Peter Cayetano, de Nationalista Party (NP) drie leden die het beleid van de nieuwe President zullen steunen. Duterte heeft de zoon van een van die drie, mevrouw Cynthia Villar, benoemd tot Minister. De Villars zijn een van de machtigste families in de Filipijnen met grote vastgoed- en mijnbouw belangen.
Ook de National People's Coalition (NPC) telt drie Senatoren. Senator Tito Sotto III mag leider van de coalitie worden in ruil voor zijn steun. Op de achtergrond speelt daar Eduardo 'Danding' Cojuanco jr, de bestuursvoorzitter van de grootste voedsel- en drankenonderneming alhier, San Miguel, een belangrijke rol. Pikant detail is dat de moeder van de huidige president Aquino een Cojuanco is. En dat verklaart dan wellicht weer het feit dat ook de zes Senatoren van de Liberal Party (LP), de partij van de veslagen Presidents-kandidaat Manuel Roxas en de partij van Aquino, besloten hebben de nieuwe President te steunen en toe te treden tot de coalitie, die verder nog gesteund zal worden door de eenlingen van Laban ng Demokratikong Pilipino (LDP) en Akbayan. Daarmee is een meerderheid van in ieder geval 15 Senatoren veilig gesteld en kan Duterte zijn gang gaan.

De verwachting is verder dat de partij van de aanvankelijk gedoodverfde kandidaat voor het presidentschap, Jejomar Binay, de United Nationalist Alliance (UNA) de oppositie zal gaan leiden. Die partij telt vier Senatoren onder wie Binay's dochter Nancy.  Als u goed meegeteld hebt, blijven er dan nog vijf onafhankelijke Senatoren over. En het is zeker niet uit te sluiten dat sommige daarvan zich nog tot de coalitie zullen bekennen, die aldus over een comfortabele meerderheid in de Senaat beschikt.




Tuesday, 7 June 2016

Understanding the Filipino political landscape

This May 9th elections on all levels took take place in the Philippines. 54,36 million people casted their votes of which 24,73 are between 17 and 34 years of age. There were 5 candidates for the Presidency and 6 for the Vice-Presidency. Furthermore Senators, members of Congress, Governors, Vice-Governors, Mayors, Vice-Mayors and City Councilors will be elected.

The political landscape in the country is anything but clear and transparent. Political dynasties and personalities are by far more important than political parties, ideologies  or programs.
The candidate Presidents were Mar Roxas, Jejomar Binay, Rodrigo Duterte, Grace Poe and Miriam Defensor Santiago. Running for the Vice-Presidency are Leni Robredo, Gregory “Gringo” Honassan, Alan Cayetano, Francis “Chiz”  Escudero, Ferdinand “Bongbong” Marcos jr. and Antonio Trillanes IV.

Jungles of posters and placards could be seen everywhere but nobody seemed to take note of them. It’s nearly impossible to identify your candidate in that jungle anyway. I would say there are too many elections on one day.  44,000 candidates run for a bit more than 18,000 positions.
Remarkable is that not only the President, but also the Vice-President is elected directly. Candidates operate in tandems. However there is a fair possibility that the President elect will get a Vice-President who wasn’t his/her running mate. This most likely is not the most effective of imaginable systems, because it includes the possibility of incorporating the opposition in the executive branch.

Yes, there are political parties. The tandem Roxas-Robredo (their color is yellow) belongs to the Liberal Party (LP), as does incumbent President Aquino. Binay-Honassan (their color is blue) belongs to the United Nationalist Alliance (UNA). Dutere-Cayetano are linked to the Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan (PDP-Laban) and their color is Red. Poe-Escudero (their color is white) belongs to the Partido Galing at Puso (PGP). Santiago-Marcos belongs to the People’s Reform Party (PRP) and Trillanes IV is an independent candidate for the Vice-Presidency.

However, political history of the Philippines shows that the ties between candidates and parties are not very strong. Institutionalization of political parties is still a path the Philippines have to take. As of now only about 1/5 of the seats in the House of Representatives (297 seats) are directly linked to political parties, whereas no party can have more than 3 seats. Furthermore the power of the higher house (the Senate, 24) seems to be far bigger than that of the lower house (the House of Representatives).

A shift from the Presidential model to a parliamentary model has been long discussed in the country, but never led to a result. Moreover a discussion about federalism has complicated this discussion.
Words like Liberal, Nationalist, Reform and Democratic don’t mean much related to political parties in the Philippines. Most of the time they are just flags that don’t cover the cargo. As said before the captain here is more important than the cargo.

The country has been ruled mainly by some 40 political dynasties. Most of them became rich through graft and corruption. The most well-known example is former dictator Ferdinand Marcos. His wife, the famous Imelda, is still a member of the House of Representatives and their son Ferdinand Jr. is a Senator, now running for Vice-President. Ousted president Estrada is now the mayor of Manila. Forgiveness seems to be a special virtue of Filipinos.

But at the same time a lot of voters are angry. They want to put an end to those dynasties and to corruption. But that is not easy. Extractive elites protect their positions, possessions and institutions. People want change, but the question is at what cost?

The results of the May 9 elections are that Rodrigo Duterte is going to be the next President. The people have chosen for a potential dictator, who said he will silence Congress if it blocks his plans and almost elected the heir of the Marcos Dynasty whose mother would have been glad that the money stolen from the country finally was safe now and that the former dictator most likely would have gotten an official state-funeral.  Some older people must have been crying, most probably silently. 

The collective memory of people is short. Abby Binay, whose family allegedly took millions if not billions in kickbacks and appear to be above the law, is going to be the next mayor of Makati and Duterte’s daughter will be the uncontested mayor of Davao. It stays all in the family. For me, as a foreigner, these are hard to understand choices. But I’m sure there will be a lot of scientists who are going to explain it to me. I think Filipinos vote with their heart, guts and emotion rather than with their brain. I don’t know for sure what is better, but I know what holds more risk.  It has been a vicious and divisive campaign that undoubtedly has caused wounds. Whether these wounds can be healed has to be shown. Senator Trillanes earlier announced that he would impeach Duterte and vice versa Duterte stated he would go after Trillanes. However Trillanes right after the elections stated he will not be in the way of the new government. Incumbent President Aquino said he would start organizing a new people revolution against the government of Duterte.

All in all these elections went fairly well, apart from some violent incidents and malfunctioning vote counting machines of SmartMatic. The results came in fast and Grace Poe conceded to Duterte already on the evening of May 9th, which demonstrated trust in the handling by the Comelec of the elections. On May 10th  Roxas, Cayetano, Escudero, Honassan, andTrillanes conceded showing the same trust.

A lot of emotions play around. My wife was crying viewing Roxas’ press-conference on May 10th. People were accusing Leni Robredo of cheating when she was likely to win the Vice-Presidency. Duterte already announced a 1AM-curfew and a nationwide alcohol ban. Most likely within short notice smoking will only be allowed within your own walls.

The Dutch TV-station NOS labeled Duterte as a right wing populist. Apparently they compare him to their own Mr. Wilders and to Donald Trump. But in the Philippines it’s more fun. It’s different. It’s almost impossible to label politicians here.

Time will show what will really change as a consequence of these elections. Some exciting political months lay ahead of us. 

Verkiezingen

Op 9 mei jongstleden vonden er hier op de Filipijnen verkiezingen plaats. Ja, de Filipijnen, bestaande uit meer dan 7000 eilanden, zijn een democratie. Een jonge democratie weliswaar, met alle risico's van dien. Het land kreeg zijn naam van de Spaanse bezetters, die ook in Nederland niet onbekend zijn. De Spanjaarden werden opgevolgd door de Amerikanen en vanaf het einde van de tweede wereldoorlog is het land onafhankelijk. Tussen de bedrijven door kende het nog de dictatuur van Ferdinand en Imelda Marcos (1965-1986) met een periode van 9 jaar 'Martial Law'.

Veel, te veel, verkiezingen tegelijkertijd waren er op 9 mei 2016. De Filipinos kozen een nieuwe president als opvolger van Benigno 'Nonoy' (de meeste mensen hier hebben een 'nickname') Aquino III. Een nieuwe vice-president als opvolger van Jejomar 'Jojo' Binay, aanvankelijk de gedoodverfde favoriete nieuwe president. Dat is een eigenaardigheid van het systeem. De vice-president behoort hier niet noodzakelijkerwijs tot het politieke kamp van de president. Binay werd geveld door een enorm corruptie schandaal. Hij, zijn vrouw en zijn zoon hebben als burgemeesters huisgehouden in Makati, een van de 16 steden (en 1 Municipality) die samen de National Capital region oftewel Metro Manila vormen. De Filipinos kozen ook 12 (van de in totaal 24) nieuwe senatoren, een nieuw huis van afgevaardigden, provinciale gouverneurs en vice gouverneurs, burgemeesters en vice-burgemeesters en leden van de provinciale en gemeentelijke bestuursorganen. 44000 kandidaten voor iets meer dam 18000 posities. Geen woud, maar een oerwoud aan affiches, plakaten en banners ontsierde menige straat in de afgelopen maanden. De media aandacht concentreerde zich natuurlijk op de verkiezingen voor de functies van president en vice-president.

De nieuwe president, die op 30 juni 2016 zijn eed af zal leggen, is Rodrigo 'Rody' Duterte, de voormalig burgemeester van de stad Davao. Zijn vier rivalen ( de senatoren Grace Poe en Miriam Defensor Santiago, voormalig vice president Jejomar Binay en voormalig minister van binnenlandse zaken Manuel 'Mar' Roxas II) waren kansloos. Veel spannender waren de verkiezingen voor de functie van vice-president. De 'running mate' van Duterte, senator Alan Peter Cayetano, haalde het niet. Na een nek-aan-nek race met senator Ferdinand 'Bongbong' Marcos ( ja, de zoon van de voormalig dictator) werd uiteindelijk Leni Robredo (de weduwe van voormalig minister van binnenlandse zaken Jesse Robredo, die op 18 augustus 2012 omkwam bij een vliegtuigongeluk en de 'running mate' van Manuel Roxas) met een verschil van enkele honderden duizend stemmen gekozen. Of Robredo een functie in het kabinet van Duterte krijgt moet nog afgewacht worden, maar het lijkt er niet op. Ze zal het hoogstwaarschijnlijk moeten doen met de titel en het budget van de vice-president.

Duterte is, net als Donald Trump in de Verenigde Staten, niet vies van een boude uitspraak. Hij profileerde zich voornamelijk op een 'law and order' agenda, toegespitst op de bestrijding van drugscriminaliteit en beloofde er binnen drie tot zes maanden een einde aan te maken. Hij haalde uit naar de paus, de verenigde naties, Amerika en Australie. In Davao wordt hij gekoppeld aan zogenaamde doodseskaders, gewapende prive-milities, die zich vooral richten op het vermoorden van drugsdealers. Duterte is een slimme jurist en er zijn nooit echte bewijzen gevonden voor zijn relatie tot die milities. Hij schrikt er echter niet voor terug om gewone burgers een medaille te beloven als ze zo'n dealer omleggen. De vraag is of de samenleving er hier veiliger op wordt als mensen het recht in eigen hand gaan nemen. We gaan het zien.

Tuesday, 7 July 2015

Afscheid nemen ?

Laten we gewoonweg afscheid nemen van de rest van de wereld.
Schuld op schuld blijven stapelen is immers geen optie.

Dat is de Christelijke en Gereformeerde moraal van vandaag de dag.
Niets is er meer over van de barmhartige Samaritaan.
Naastenliefde is verleden tijd.

Het laat nog maar eens zien hoezeer de mammon iedereen in zijn greep heeft.

Dat we zelf al jaren schuld op schuld stapelen (onze nationale schuld bedraagt ongeveer 70% van het BNP) en op de pof leven vergeten we voor het gemak maar even, want wij bezuinigen immers wel op de zorg en alle andere sociale voorzieningen (en vooral niet op defensie!)

Het volk is vol van kritiek op de eigen regering, die het land kapot bezuinigt en roept diezelfde regering op ervoor te zorgen dat andere landen, vooral de Grieken, dat ook moeten doen. Gedeelde smart is immers halve smart.

Het wachten is op de eerste staat die afscheid neemt van de Vernigde Staten van Amerika, omdat solidariteit te duur geworden is. De Amerikaanse nationale schuld bedraagt al meer dan 100% van het BNP. De Japanse zelfs meer dan 200%, maar die is grotendeels intern gefinancierd. Het wordt de hoogste tijd om afscheid te nemen van die landen. Afscheid nemen van alle landen, die zich met huid en haar uitgeleverd hebben aan de kapitaalmarkt.

Wie blijven er dan nog over om 'vriendjes' mee te zijn of te worden?

De gemiddelde nationale schuld in de Eurozone bedraagt 91%, dus daar hoeven we echt niet heel ver te zoeken. De uitzonderingen zijn de Baltische staten, enkele Scandinavische landen en Luxemburg, Macedonie, Moldavie, Bulgarije, Tsjechie, Zwitserland en Turkije. Met Zwitserland en Luxemburg willen we nog wel, maar de rest roept toch ook al vraagtekens op. Scandinavie is te koud, Turkije te warm (en ze mogen trouwens geen lid worden van de EU, want er wonen teveel moslims) en de rest is onderontwikkeld en dom. De Chinezen dan? Hun nationale schuld bedraagt rond de 20%. Maar die zijn dan weer niet democratisch.

Misschien is het interessant om eens te kijken naar de relatie tussen democratie en nationale schuld?

Uiteindelijk komen we uit bij wat wij doorgaans on- of onderontwikkelde landen noemen. Niemand wil ze geld lenen, want ze kunnen het toch nooit (met rente) terug betalen. En de economie uitknijpen gaat ook al niet, want die hebben ze niet, omdat wij er in het verleden alles weggeroofd hebben.
En dan zijn er natuurlijk nog een paar echt rijke oliestaatjes, die verder niemand nodig hebben en die hun rijkdom gebruiken om dood en verderf te zaaien, in de hoop daardoor nog rijker te worden. Met zulke landen willen wij natuurlijk helemaal niets te maken hebben, want ze sturen ons enkel economische vluchtelingen en moslim fundamentalisten, die willen profiteren van het beetje rijkdom dat ons nog rest of ons van ons geloof beroven of erger nog onthoofden.

De spoeling wordt alsmaar dunner. Wij lopen het gevaar om in een isolement te geraken. Maar dat is slechts schijn, want afscheid nemen gaat niet, afscheid nemen bestaat niet. Of we het nu leuk vinden of niet!